OZONUN BİTKİLERE ETKİSİ

İnsan aktivitesi sonucu meydana gelen hava kirleticileri arasında bitkiye en fazla zarar veren ozondur. Konsantrasyonu zamana ve bulunduğu bölgeye göre değişiklik gösteren ozon bitkilerde akut ve kronik zararlanmalara neden olmaktadır. Ozonun bitki yaprakları üzerindeki görsel zararları yanında fotosentezi ve asimilatların paylaşımını etkilemek suretiyle bitki gelişmesi, verim ve kalite üzerine de olumsuz etkileri sözkonusudur.
Bitkilerin ozona karsı tepkileri ise bitki tür ve çeşidine, bitkinin gelişme çağına, kirleticinin yoğunluğu ve diğer kirleticilerin mevcudiyetine göre farklılık gösterebilmektedir. Ayrıca O 3, bitkilerin hastalık ve zararlılara karşı duyarlılığını değiştirebilmektedir.

Endüstri devriminin başlangıcından itibaren insan nüfusunun artışına paralel olarak şehirleşme, tarımsal, ekonomik ve endüstriyel aktiviteler artmıştır. Artan bu aktiviteler ve doğal süreçler CO, NOx, SO2, 03 vb. maddelerin oluşmasına neden olmuştur. Bu maddeler ekonomik, sosyal ve ekolojik etkileri bulunan toprak, su ve hava kirliliğini de beraberinde getirmişlerdir. Kirleticilerin bu etkileri, bitki türüne, kirlenmeden önceki ekolojik yapıya ve kirletici gaz çeşidine göre farklılık gösterebilmektedir. Enerji üretimi, taşımacılık vs.'de kullanılan fosil yakıtlarının yanması atmosfere değişik gazların salınmasına yol açmaktadır. Hayvan artıklarının ayrışması, çeltik tarımı ve orman alanlarının yok edilmesi gibi tarım arazilerinin kullanımıyla ilgili diğer işlemler de değişik gazların oluşmasına neden olmaktadır. Bunların yanında değişik sanayi ürünlerinin eldesi esnasında farklı maddelerin ayrışımı ve birleşimi sırasında çıkan gazlar atmosferin gaz bileşimini değiştirebilmektedir. Atmosferdeki bu gaz konsantrasyonlarında
meydana gelen değişimler, sıcaklık ve yağış modellerini değiştirmekte, su ve toprağın kirlenmesine neden olmaktadır. Bunların sonucunda bitki gelişmesinde değişimler meydana gelebilmekte, bitki büyümesi, verim ve kalite olumsuz etkilenebilmektedir.

Kirleticilerin bu etkileri bitki türüne, kirlenmeden önceki ekolojik yapıya ve kirletici gaz çeşidine göre farklılık gösterebilmektedir. Bu gazlardan birisi de 03'dur. Ozon bitki gelişmesini diğer gazlardan daha fazla etkilemektedir. Yapılan bir çalışmada hava kirliğinden kaynaklanan
verim kaybının % 70-90'ı 03'dan kaynaklanmaktadır (29). Bu derlememizde bitki gelişmesi, verim ve kalite üzerine 03'un etki şekilleri tartışılmıştır.

Ozona Biraz Dayanıklı Bitkiler:

Ozon Bitkilere Nasıl Zarar Verir?

Bitkiler gelişme ve büyümelerini devam ettirebilmek için
Fotosentez yaparlar. Bitki fotosentez esnasında stomalarını
Açar ve CO alır, bu esnada gözeneklerden içeriye ozon (O )
Girişi de olur. Stomalar ozondan korunmak için kapanırlar ve
bu kapanma fotosentezin durmasına veya yavaşlamasına
Sebep olur. Ozon oksidasyon sonucu bileşimleri etkiler,
Mitokondride enerji üretimini engeller, bitki büyümesini
Yavaşlatır.

Ozon aynı zamanda bitkide çiçeklerin ve meyvelerin
Azalmasına, suyun verimli kullanılmasının engellenmesine
Sebep olur. Ozon bitkileri hastalıklara, böceklere ve kuraklığa
Karşı hassaslaştırır ve zayıflatır.

Bitkiler yapılarındaki farklılıklar nedeniyle ozona dayanıklılık
Açısından değişkenlik gösterirler. Değişkenlik bitkinin tür, alt
Tür ve varyete özellikleri ile ozona olan tepkisinin diğerlerinden
Daha fazla olmasına bağlıdır. Bazı bitkiler ozonun verdiği
Zararı yok edebilirler, bazı bitkiler ise bu zararı
Engelleyememektedir. Yapraklarda ozon zararı ile
Beneklenme, su lekeleri, sararma, erken yaşlanma ve
Dökülme görülür.

Ozona Çok Hassas Bitkiler Kızılağaç, yonca, kayısı,
Dişbudak, kavak, arpa, fasulye, pancar, begonya, çim, şimşir
Ağacı, düğün çiçeği, brom, Brüksel lahanası, karanfil, kereviz,
Hindiba, kuşyemi, Çin lahanası, kasımpatı, mısır (şeker), dere
Otu, patlıcan, küpe çiçeği, su kabağı, asma, baldıran, kara
Çam, leylak, ıhlamur, akasya, akçaağaç, mimoza, kavun,
Meşe, yulaf, maydanoz, yabani havuç, bezelye, şeftali,
Yerfıstığı, patates, bal kabağı, turp, çavdar, soğan, ıspanak,
Kabak, çilek, tatlı patates, tütün, lale, domates, şalgam, ceviz
Ve salkım söğüt.

Ozona Biraz Dayanıklı Bitkiler Pamuk, salatalık, iğ ağacı,
Sardunya, kılıç çiçeği, ardıç ve biber.
Ozona maruz kalma ile bitki verimlerinde değişik oranlarda
Düşüş olmaktadır. Bilim adamları tarafından yapılan
Çalışmalar sonucunda verimde ortalama azalma mısırda %
2.5, buğdayda % 6, soya fasulyesinde % 13, yerfıstığında %
24 bulunmuştur. Ozonun bitkilere verdiği zararın verim
Kaybına sebebiyet vermesi dolayısıyla araştırıcılar ilk etapta ekonomik değeri önemli olan bitkilerde çalışmaya başlamışlardır.